Het Mithaïsme was een mysteriecultus rond de god Mithras, die van de late eerste eeuw tot de late vierde eeuw beoefend werd in grote delen van het Romeinse Rijk. Het was een van de twee officiële godsdiensten in het Romeinse Rijk toen de opkomst van het Christendom het Mithraïsme afzwakte. Het bleef daarna een belangrijke godsdienst in het West en Oost Romeinse Rijk.

De Mithrascultus

De Mithrascultus was een geheimzinnige cultus die niet gebaseerd was op heilige geschriften, waardoor er weinig bekend is over deze godsdienst. Het kwam op in de 1e eeuw voor Christus en was populair in het Romeinse Rijk vanaf de 1e eeuw na Christus tot de 5e eeuw na Christus.

Wat we wel weten

Wat echt duidelijk naar voren komt, is de populariteit van het Mithaïsme. Er zijn letterlijk honderden tempels gevonden, verscholen in grotten of iets dergelijks. Het was echt een geloof dat gedragen werd door de middenklasse en lager, te denken valt zelfs aan slaven in die tijd. Toch waren ook soldaten aangetrokken tot dit geloof.

Er was een select groepje volgers die samen een gemeenschappelijke maaltijd deelden. Het wordt van uitgegaan dat het een selecte groep betrof, vanwege de grootte van de tempels (ook wel Mitraeum genoemd) die gebouwd werden in grotten, of plekken die ze eruit konden laten zien als zodanig. Niet meer dan 20 tot 30 man kon er tegelijkertijd in verkeren. Toch zou het ook kunnen zijn dat er eens in de zoveel tijd voor de grotere aanhang buiten gezamenlijke maaltijden werden gedeeld om gezamenlijk een bepaalde dag te vieren.

Ook weren de zeven rangen aangehouden. De 1^e rang was de Corax, of Raaf. De 4^e rang was die van de Leeuw en de 7^e rang was die van de Pater, of Vader. Er wordt van uitgegaan dat de meesten de vierde rang haalden, maar hier is veel onduidelijkheid over, want niemand is helemaal bekend met het het rangensysteem en hoe het te gebruiken. Ze waren bijvoorbeeld niet van toepassing tijdens de gezamenlijke maaltijden en diens hiërarchie werd niet bepaald strak gevolgd. Toch is wel bekend dat een hogere rang wel kwam met een aantal vuurproeven. Deze zouden te maken kunnen hebben gehad met extreme temperaturen om aan blootgesteld te worden, of bedreiging met het leven. Er is in een van de Mithraea in Noord Engeland een gat in de vloer gevonden waar precies een mens in zou kunnen liggen. Dit kan duiden of het begraven worden voor een symbolische dood en wedergeboorte. Na een initiatierite, voor alleen mannen, werden ze ingewijd in de geheimen van het geloof.

Er is een astronomisch thema dat door het hele Mithraisme heen te vinden is. De eerder genoemde rangen houden hier bijvoorbeeld ook verband mee. Iedere rang en zijn symbolische dier, had astrologische betekenis. Ieder was verbonden aan een van de zeven klassieke planeten, te weten de Zon, Maan, Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus.

Wie was Mithras?

Ook Mithas zelf zou verbonden zijn aan het astronomische, maar het hangt een dikke sluier van mysterie om hem heen. De Romeinen gingen er vanuit dat hij Perzisch was, vanwege zijn Perzische hoofddeksel. ?Maar omdat hij voor de rest zo typisch Romeins is, wordt ook wel gesteld dat hij niet perse een Perzische god is, maar het Romeinse beeld van hoe een Perzische god zou zijn. Deze Romeinse god zou een soort van zonnegod zijn geweest. Hij jaagde op een kosmische stier, die hij een grot in sleepte voordat hij ‘m slachtte. Dit verhaal gaat niet alleen over geweld, maar is ook een manier om een beloning tot leven te roepen. In sommige theorieen komt er graan groeien uit de wonden van de stier…

Mithras wordt ook sterk geassocieerd met de Romeinse zonnegod Soul Invictus die voorkomt in kunstwerken van het Mithaïsme.

Mithraïsme en het Christendom

Het besprenkelen met en het drinken van stierenbloed was van oudsher een belangrijk inwijdingsritueel. Later werd dit waarschijnlijk ook overgenomen bij het christendom als onderdeel van de mis. Hierbij stond de miswijn symbool voor het bloed van Christus. Volgens sommige theorieën zou het christendom veel van de Mithrascultus hebben overgenomen in zijn eigen uiting van geloof. Zo zouden beide een god als vader en een maagd als moeder hebben, geboren zijn op 25 december, 12 apostelen hebben en opgestaan na de derde dag. Toch hier is er te weinig bekend van het Mithaïsme om hier echt bewijs voor te leveren.